1 Waar het idee vandaan komt
Wat als we over bodem denken zoals we over water denken?
Bodemschappen is geleend van het waterschap. Volgens de Landbouwcanon moesten boeren in het lage land al vroeg samen hun dijken, sloten en sluizen onderhouden. Uit die afspraken groeiden de waterschappen: besturen van grondeigenaren die zelf het water regelden en de kosten verdeelden. Bron: Landbouwcanon, venster Waterschappen
Toen
Samen het water regelen
Eén boer kon zijn land niet in zijn eentje droog houden. Daarom maakten boeren afspraken over dijken en sloten, en groeiden daar besturen van grondeigenaren uit. In 1255 bevestigde graaf Willem II de rechten van de heemraden van Rijnland.
Het principe
Belang, betaling, zeggenschap
Wie belang had bij droge voeten, betaalde mee en praatte mee. Later werd het waterschap een bestuur voor iedereen, met eigen verkiezingen en een eigen belasting. Nu zijn er 21.
Nu
Water hangt af van de bodem
Wateropvang in het landschap, klimaatadaptatie en waterkwaliteit hangen steeds meer af van wat er op het land en in de bodem gebeurt. Beleid dat water en bodem leidend maakt bij ruimtelijke keuzes geeft waterschappen opnieuw een sleutelrol.
Waterschappen zijn groot geworden
Rond 1850 waren er naar schatting 3.500 waterschappen, nu zijn het er 21. Daardoor staan ze vaak ver van de belevingswereld van de agrariër. Met data en moderne communicatie kunnen we dichtbij weer organiseren wat het waterschap ooit deed: een gemeenschap in een gebied, digitaal en fysiek, waar water vanuit de bodem wordt benaderd.
Waarom bodem
We zeggen bodem, omdat die voor agrariërs centraal staat. Het is wat zij als 'van hen' zien, het fundament van hun bestaan.
Leuk om te wetenWas bij de schouw een sloot of dijk niet in orde, dan ging het bestuur op kosten van de boer in kwestie drinken, tot de plicht was vervuld.
Een denkoefening, geen blauwdruk
Bodemschappen is vooral de naam voor een zoektocht. We brengen verschillende uitdagingen bij elkaar die we misschien beter kunnen aanpakken als we over de bodem nadenken zoals we vanuit de waterschappen over water nadenken. Of dat uitmondt in een taak voor het waterschap, een collectief van agrariërs of iets wat nog niet bestaat, laten we bewust open.
Denk mee. Er zijn geen foute antwoorden: we zoeken eerst naar méér richtingen, niet naar de eerste die past.
- Wat zou het betekenen als bodem net zo'n gedeeld belang werd als water?
- Wat betekent 'belang, betaling, zeggenschap' voor de bodem? Wie heeft belang, wie betaalt, wie beslist?
- Wie hoort aan tafel: grondeigenaren, pachters, bewoners, bedrijven, overheden?
- Welke opgaven komen beter terecht als we ze samen bekijken: wateropvang, waterkwaliteit, klimaatadaptatie, nog iets anders?
- Is dit een taak voor het waterschap, voor een nieuw collectief, of voor iets wat nog niet bestaat?
- Welk idee heb je tot nu toe niet durven uitspreken?
- Hoe kijken we voorbij de waan van de dag?
- Hoe laat een boer zien dat hij goede landbouwpraktijk doet, ook als zijn buren niet meedoen?
- Wat is er nodig om elkaar eerst te vertrouwen?
2 Aan tafel
Veel partijen, één bodem
Een agrariër wil agrarische productie. Het waterschap wil schoon oppervlaktewater, het drinkwaterbedrijf schone en geborgde drinkwaterwinning en de natuur een lage milieudruk. Iedereen zit er vanuit een ander perspectief in.
Agrariër
Agrarische productie. De bodem is het fundament van het bedrijf.
Waterschap
Schoon oppervlaktewater en voldoende waterbeschikbaarheid.
Drinkwaterbedrijf
Schone en geborgde drinkwaterwinning.
Natuur
Een lage milieudruk.
Kaders die vaak leidend zijn
- Nitraatrichtlijn
- Kaderrichtlijn Water
- Natura 2000-gebieden
Vragen stellen → Verkennen → Uitproberen → Afspreken
In gesprek is vaak meer mogelijk dan we denken. Het is een oefening om elkaar beter te begrijpen, in plaats van schermutselingen vanuit loopgraven. Waar het naartoe gaat, en wie het gaat dragen, is bewust nog open. Zie een mogelijke werkwijze in zes stappen →
3 Waarom Bodemschappen?
Van versnippering naar gezamenlijk handelingsvermogen
Veel bedrijven, programma's en opgaven zijn los van elkaar georganiseerd. Bodemschappen verbindt wat in het gebied al aanwezig is, zodat vragen en opgaven op één plek samenkomen.
Individueel
Veel bedrijven, programma's en opgaven zijn versnipperd georganiseerd. Iedereen legt apart verbinding met overheid, waterschap, afnemer, kennis, data en projecten.
- Overheid
- Waterschap
- Afnemer
- Kennis
- Data
- Projecten
Gebied
Bodemschappen verbindt wat in het gebied al aanwezig is: één gebiedsproces waarin partners, kennis en data om het agrarisch bedrijf heen staan.
- Overheid
- Waterschap
- Afnemer
- Kennis
- Data
- Projecten
Geen nieuw programma erbij. Bodemschappen verbindt bestaande mensen, kennis, data, programma's en samenwerkingen rond de vraag van het gebied.
4 De kern en de ring eromheen
Agrarische ondernemers zijn de basis van het Bodemschap
Om de ondernemers heen ligt een ring van ondersteunende infrastructuur, en daaromheen de partners in het gebied. Samen werken aan een krachtig gebied.
Ondersteunende infrastructuur
- Agrarisch collectiefsamenwerking, gebiedskennis en mogelijke institutionele basis
- BodemUPcoaching, bodemkennis en praktijkleren
- Bodemcoach en bodemadviseursbodem, teelt en bedrijfsniveau
- Water / KRW-coachwatersysteem, waterkwaliteit en vertaling naar het bedrijf
- Deltaplan Agrarisch Waterbeheer (DAW)agrarisch waterbeheer: waterkwaliteit en waterbeschikbaarheid
- Precisielandbouw / datameten, inzicht en handelingsperspectief
- Field labs & demolocatiestesten, leren en demonstreren
- Gebiedsmakelaarverbinding, vertrouwen en samenwerking
Agrarische ondernemers
- akkerbouwers
- melkveehouders
- andere agrarische ondernemers
Zij zijn de basis van het Bodemschap.
Partners rond het gebied
- Waterschap
- Gemeente
- Provincie
- Omgevingsdienst
- Drinkwaterbedrijf
- Kennisinstellingen
- Afnemers
- Financiers
- Burgers
5 De vier ontwerpprincipes
Waar een Bodemschap op rust
Wederkerigheid
Wie belang heeft bij een gezonde bodem, draagt bij en praat mee. Samenwerking werkt als deelnemers er zelf beter van worden.
Collectieve slagkracht
Van individuele boeren naar een gezamenlijke gesprekspartner.
Sociaal fundament
Voortbouwen op vertrouwen, bestaande relaties en lokale samenwerking.
Collectief én individueel
Collectief organiseren waar dat meerwaarde heeft. Individuele ondernemers houden ruimte om zelf keuzes te maken.
6 Eén gebiedsproces, meerdere bestaande bouwstenen
Bestaande instrumenten, in samenhang gebracht
Agrarisch collectief
- samenwerking
- gebiedskennis
- mogelijk institutionele ruggengraat
BodemUP
- coaching
- bodemkennis
- praktijkleren
Bodemcoach
- bodem
- teelt
- nutriënten
- bedrijfs- en perceelsniveau
Water / KRW-coach
- watersysteem
- waterkwaliteit
- emissieroutes
- vertaling van gebied naar bedrijf
Precisielandbouw / data
- satellieten en sensoren
- machinegegevens
- bodem- en gewasdata
- handelingsperspectief
Field labs / demolocaties
- testen
- leren
- demonstreren
Hoe Bodemschappen werkt
Leren → Uitproberen → Bijstellen
Technology push
"Wij hebben een sensor of techniek. Welke boer wil hem testen?" Technologie als doel.
Gebiedsvraag
"Dit speelt in ons gebied. Welke kennis, data of technologie helpt ons verder?" Technologie als middel.
Gebiedsvraag → Kennisvraag → Field lab → Praktijkproef → Demonstratie → Toepassing
7 Een mogelijke werkwijze
Van vragen uit het gebied naar afspraken die passen
Dit is één manier om het te denken, geen vastgesteld model. Samen leren en uitproberen, en wat werkt vastleggen in afspraken die bij het gebied passen.
Ondernemers en partners delen wat ze weten
- praktijkervaring
- bedrijfs- en perceelsdata
- bodem, water, bemesting
- lokale kennis
Het gebied brengt samen en duidt
- gebiedsdata
- gezamenlijke vragen
- gebiedsbouwplan
- leerpunten
Kennis en data zijn betrouwbaar gedeeld
- betrouwbaarheid
- datastandaarden
- aggregatie en privacy
- onafhankelijke toetsing waar nodig
Overheden en partners schuiven aan
- waterschap
- provincie
- omgevingsdienst
- drinkwaterbedrijf
Afspraken die bij het gebied passen
- belang: wie heeft baat?
- betaling: wie draagt bij?
- zeggenschap: wie beslist mee?
Samen verder leren
- wat werkt, houden we vast
- wat niet werkt, passen we aan
- ruimte voor nieuwe ideeën
- ruimte voor individuele keuzes
Leren → Uitproberen → Afspreken → Verder leren
Wie er aan tafel zit, wie wat draagt en wie beslist, is bewust nog open. Dat uitzoeken, gebied voor gebied, hoort bij de zoektocht.
Eerst vertrouwen, dan afspraken
Bodemschappen kijkt naar de fase vóór juridische doelsturing. Wat is er in een gebied nodig om op te lijnen voor het halen van gebiedsdoelen? Daarvoor zijn vertrouwen en eensgezindheid het belangrijkst.
Eén boer in de ruis
Waterkwaliteit wordt vaak gemiddeld over een gebied gemeten. Doet één boer het goed en de rest niet, dan valt zijn signaal weg in de ruis. Samen naar een gebied kijken maakt zichtbaar wat er goed gaat.
Wat dit vraagt van overheden
Opgaven zijn vaak ruim of vaag omschreven. Bodemschappen vraagt overheden om duidelijk te maken hoe zo'n opgave vertaalt naar een kleinere schaal: van het gebied naar een collectief van ondernemers, en uiteindelijk naar een bedrijf of perceel. En hoe dat in de tijd uitpakt. Dat is vaak een grote en lastige uitdaging.
Van groot naar klein
Wat betekent een doel op provinciale of landelijke schaal voor een gebied, voor een collectief en voor één perceel? Zonder die vertaling blijft een doel te abstract om op te handelen.
Van nu naar later
Dezelfde vraag geldt in de tijd: wat moet er over een aantal jaren zijn, en wat betekent dat voor de stappen die nu gezet worden?
De verdeelsleutel is een gesprek
Wie kan het beste met welke bedrijfsvoering aan welk doel werken? Dat is geen rekensom maar een discussiepunt dat partijen in elk gebied samen moeten voeren.
VoorbeeldOm nitraatuitspoeling te voorkomen kan het misschien het beste zijn om grasland met een lage bemesting te hebben op uitspoelingsgevoelige gronden.
Gebiedsbouwplan
Hoe organiseren we binnen het gebied onze bijdrage? Maatregelen, bedrijfskeuzes, samenwerking, kennis en landbouwkundige optimalisatie.
Belang, betaling, zeggenschap
Wie heeft baat bij een gezonde bodem, wie draagt bij en wie beslist mee? Dat per gebied uitzoeken is het principe waarop waterschappen ooit zijn gegroeid.
Wat een gezonde bodem oplevert
Schoner grond- en oppervlaktewater, biodiversiteit, waterberging, klimaatadaptatie, koolstofvastlegging en landschap.
Kennis en data zijn er om samen te leren en te kiezen. Voorkomen kan goedkoper zijn dan herstellen.
Tweezijdige waarde
Boer / ondernemersbelang
- betere data
- lagere kosten
- toegang tot kennis
- grond en mest
- technologie
- sterkere marktpositie
- invloed en handelingsruimte
Samenleving / gebiedsbelang
- schoner water
- betere bodem
- biodiversiteit
- minder emissies
- minder middelen
- klimaatadaptatie
- lagere maatschappelijke kosten
8 De infographics
Bodemschappen op twee pagina's
Klik op een infographic om hem groot te bekijken, of download de versie op volledige resolutie. Deze twee pagina's zijn een eerdere uitwerking en leggen meer nadruk op meten, aantonen en erkennen dan de rest van deze pagina.
